Nguyễn Gia Trí – Với sáng tác tranh trừu tượng

Tác phẩm của Nguyễn Gia Trí về hình tượng thiếu nữ trên tranh sơn mài nổi tiếng ngay từ khi ra đời vào những năm 30 – 40. Thời hoa niên, trên những nẻo đường thực địa, ông tìm về làng quê để ghi lại phong cảnh, kiến trúc dân gian đình chùa cổ kính, tỉ mỉ nghiên cứu từng lá tre, khóm dọc mùng, ao sen mùa tàn úa.

NGUYỄN GIA TRÍ – Trừu tượng. Sơn mài. Sưu tập nước ngoài. Ảnh: Kiều Dương

Cảnh vật xứ Đoài và rung cảm nghệ thuật mà Gia Trí thụ đắc được thuở ấy sẽ lan man đắm đuối đến tận cuối đời ông. Sau những tìm tòi về chất liệu, Nguyễn Gia Trí đã nhìn ra khả năng kỳ diệu của sơn mài khi thể hiện những chủ đề gần gũi thân mật từ ngọn cỏ, lá cây đến đền đài, chùa cổ, lễ hội, gợi lên trong người xem những hoài niệm vang vọng từ quá khứ xưa cũ.

Thế nhưng, Nguyễn Gia Trí không ấn tượng nhiều về các tác phẩm ấy. Thứ lắng đọng trong tâm hồn ông lại là những sáng tác trừu tượng. Ông ưng nhất thể loại này và cho rằng sơn mài là một chất liệu tuyệt hảo để chuyên chở.

Khi có người hỏi ông nhớ những tranh nào nhất của mình, Nguyễn Gia Trí khẳng định: “Tôi chỉ nhớ những tranh trừu tượng của tôi vì nó là unique (duy nhất – HY). Tôi vẽ nó bằng chính ruột gan tôi, không có sự can thiệp nào của ngoại vật. Sự imitation (bắt chước – HY) đã làm mất bản thân tôi quá nhiều.” (Trích trong vựng tập An Ocean Apart, 1991, triển lãm tại Mỹ).

Những băn khoăn trừu tượng đến với Nguyễn Gia Trí không thuận chiều như khi ông khám phá ra cái linh biến của sơn mài truyền thống, cách tân sơn mài mỹ nghệ trở thành nghệ thuật tạo hình đầy vẻ đài các, quý phái. Ông muốn bảo vệ cái unique, chống imitation nên đã tìm đến trừu tượng, tiếp cận nó từ khái niệm đến nghệ thuật trong hội họa. Lúc sinh thời, Nguyễn Gia Trí giỏi chữ Hán và khía cạnh tượng hình của nó. Điều này giúp ông đỡ lúng túng khi biểu đạt trừu tượng trên tranh của mình. Tuy vậy, là người đã đắm chìm trong tạo hình tác phẩm, chăm chú từng dáng vẻ thiếu nữ lả lướt bay bướm trong không gian lãng mạn với những ngọn cỏ, lá cây lay động dưới bầu trời tỏa nắng, Gia Trí chưa thực sự có cái mạnh mẽ xao động như bản chất của trừu tượng. Nó chưa chạm tới những cảm xúc mãnh liệt như các tác phẩm trừu tượng nổi tiếng mà chứa đựng trong đó ám ảnh hung hãn của chiến tranh, cử chỉ hội họa cuồng nhiệt hay nhịp điệu bi kịch, màu sắc dữ dội không hình thể, đề cao vẻ đẹp hình ảnh thị giác.

NGUYỄN GIA TRÍ – Trừu tượng. Sơn mài. Sưu tập nước ngoài. Ảnh: Kiều Dương

Tham luận của nhà nghiên cứu Lý Đợi trong hội nghị về Nguyễn Gia Trí năm 2018 tại Hà Nội nhận định: “Trong lờ mờ suy tưởng, Nguyễn Gia Trí gián tiếp cho rằng tinh thần trừu tượng cũng gần với tinh thần thủy mặc, tinh thần thiền, tinh thần giác ngộ. Việc vẽ trừu tượng – “vẽ cái không”, vì vậy, cũng giống như một hình thái hành thiền, nhằm tiệm ngộ với đạo. Nguyễn Gia Trí khẳng định: “Người vẽ không suy nghĩ, mà chỉ làm. Khi đã nghĩ mình vẽ trừu tượng, thì bức tranh lại không còn trừu tượng nữa. Lúc ấy sáng tác đã bị phân hai, giữa tranh và người vẽ tranh”.

Suốt gần nửa thế kỷ, Nguyễn Gia Trí sáng tác về những chủ đề quen thuộc: thiếu nữ, phong cảnh, lễ hội… Bảng màu hội họa của ông bình ổn khi đã vượt qua ngôn ngữ mỹ nghệ vàng son. Quá khứ của Nguyễn Gia Trí đầy ắp kỷ niệm thầy trò rong ruổi trên từng nẻo đường nghiên cứu. Ấn tượng về những đám lá tre từng hàng, từng rặng bao quanh xóm làng, những mái chùa cổ kính, cột nghi biểu sừng sững lạnh lùng tôn giáo, từng vệt nắng buổi bình minh, hoàng hôn lướt trên hoa thảo đã thổi hồn vào hội họa của ông.

Ở tuổi xế chiều, trải qua nhiều thăng trầm số phận, đôi bàn tay người họa sĩ hăng hái thuở nào trên từng tấm sơn mài lộng lẫy biến hóa cả không gian thời gian vẫn muốn tiếp tục hành trình sáng tác. Và thẩm mỹ trừu tượng là một tìm kiếm cuối đời của Nguyễn Gia Trí, tuy ông còn luyến tiếc những đường nét xưa. Đến với trừu tượng, theo ý của Thái Bá Vân sau này, Nguyễn Gia Trí quan niệm “hiện thực không phải là cái ta nhìn thấy bằng con mắt mà là cái ta tâm tưởng”. Nó gần với quan niệm của Picasso: “Tôi không tìm, nhưng tôi thấy”.

NGUYỄN GIA TRÍ – Vô đề hay Thông và vách đá. Sơn mài. Sưu tập nước ngoài Ảnh: Kiều Dương

Dù vậy, chất lửa, sự giằng xé nội tâm vừa đau đớn, vừa ngạo nghễ với đời chưa đậm nét trên tranh trừu tượng Gia Trí. Vẳng đâu đây vẫn là đường nét mảnh mềm dịu dàng, những đường lượn mơ hồ của ảo ảnh từ ký ức xa xôi lãng mạn một thời Tự Lực văn đoàn. Đường nét trên tranh trừu tượng của Gia Trí vẫn là những đường cong mềm mại, rối rít đan cài, chứa đựng ý tưởng sáng tác muốn tuôn trào, chối bỏ sao chép, miêu tả để bảo vệ cái unique.

Khi nhập môn nghiên cứu sáng tác sơn mài với nhiều công đoạn kỳ bí, ngẫu hứng, Gia Trí tìm thấy chất của trừu tượng chính là chất của sơn mài. Sơn mài không có cái gì thực cả, nó tối bưng. Phải nhờ bàn tay hăng hái của người nghệ sĩ mà từng vệt màu, từng hình khối mới hiện lên. Thủ pháp tạo hình mặt phẳng không chú trọng tạo không gian ba chiều để diễn tả độ sâu hun hút của sự vật mà sử dụng không gian tượng trưng, ước lệ như gợi ý cho nghệ sĩ làm sơn mài về tính đặc thù của chất liệu này khi tìm đến trừu tượng trong tương lai.

Nguyễn Gia Trí tự bạch: “Mỗi bức tranh sơn mài là tự mình đề ra một bài học để giải quyết: độ chuyển của nét, sự thay đổi màu nền: đen trên son, đỏ trên đen, đen trên bạc… Hội họa gần với tôn giáo vì nó xuất phát từ tâm người ta. Nó không phải làm bằng óc hay bằng tay” (Trích trong Họa sĩ Nguyễn Gia Trí nói về sáng tạo, họa sĩ Nguyễn Xuân Việt ghi lại, NXB Văn học 1988).

Bước vào trừu tượng từ những năm 60, phải trải qua một thời gian dài với nỗi ám ảnh về những vòng tròn căng nở trên hiện thực sống động cùng đôi chút ảnh hưởng của Jackson Pollock (Mỹ), Nguyễn Gia Trí mới thoát khỏi ranh giới chật hẹp của thẩm mỹ phương Đông để tìm đến những đường nét cứng cỏi, các vệt chải dứt khoát ở thể loại trừu tượng.

Nghệ thuật của Nguyễn Gia Trí bắt nguồn từ cội rễ nền văn hóa truyền thống Á Đông cùng sự tiếp xúc với hội họa phương Tây. Ông quan niệm hai yếu tố cần thiết của một bức tranh là “sự thành thật của rung cảm” và “sự thông minh, tinh tế của nét vẽ”. Cả hai yếu tố ấy đều hiện diện trên tranh Nguyễn Gia Trí ở mọi chủ đề, nội dung. Và trừu tượng là cảm nhận cuối cùng của Nguyễn Gia Trí về nghệ thuật, lúc này đã phảng phất tư duy của thiền, giác ngộ trong cuộc đời nơi trần thế.

Nguyễn Gia Trí tìm thấy điều kỳ diệu trong sơn mài khi đến với Trường Mỹ thuật Đông Dương, rồi ông tìm thấy chất trừu tượng trong sơn mài và khép lại cuộc đời hội họa với trừu tượng – một kết thúc ĐẸP của con người mang tên Nhất Trí trong trào lưu Tân nghệ thuật hồi đầu thế kỷ XX ở Việt Nam.

(*) Chú thích: Tư liệu ảnh chụp trong sách Hội họa Hà Nội – Những ký ức còn lại, tác giả Nguyễn Hải Yến, do PICTURE Art foundation xuất bản tại Mỹ năm 2010.

NGUYỄN HẢI YẾN

Tin cùng chuyên mục

Bảo tồn tranh Hàng Trống: Kết nối nghệ thuật truyền thống và đương đại

(Chinhphu.vn) – Tranh dân gian Hàng Trống còn là dòng tranh tiêu biểu của Việt Nam và là dòng tranh dân gian của Thăng Long – Hà Nội xưa. Để bảo tồn, góp phần phát triển văn hóa, du lịch trên...

Lịch sử nghệ thuật thị giác Việt, một chân trời diễn giải mới

  Lịch sử nghệ thuật luôn chào gọi những khả thể mới, cho dù là đến từ cách tiếp cận, phân kỳ, một đối tượng hay phạm vi nghiên cứu mới/khác. Bởi đối với một lĩnh vực liên hệ...

Ngành Văn hóa và những đóng góp vào sự phát triển của đất nước

Cách đây 78 năm, ngày 28.8.1945, Bộ Thông tin, Tuyên truyền – tiền thân của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ra đời. Từ đó đến nay, ngành văn hóa đã không ngừng xây dựng, phát triển và...

Thích ứng và đổi mới – điều kiện để văn hóa nghệ thuật bước ra thế giới

(Chinhphu.vn) – Kỷ nguyên số đặt ra nhiều thách thức lớn đối với các ngành công nghiệp văn hóa, sáng tạo của Việt Nam. Công nghệ số đã đang làm biến đổi chuỗi giá trị văn hóa, vì vậy...

Hái một cành sen, luận về loài tuyết liên trong nghệ thuật Việt

Hoa sen luôn mang ý nghĩa biểu tượng của Phật giáo. Hoa sen đi vào câu ca lời hát. Gần đây đã diễn ra tranh huận liên quan đến việc  truy tìm thực sự có hay không cành sen. Tóm tắt tranh luận này...

Tin cùng chuyên mục

Bài 5: Cần sự đầu tư xứng đáng cho bảo tàng

(Chinhphu.vn) – Câu chuyện bảo tàng vì sao vắng khách tuy không mới nhưng luôn nhận được sự quan tâm của các nhà chuyên môn bởi bảo tàng có vị trí và vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa...

Bài 4: Tăng ‘giáo dục trải nghiệm’ tại các bảo tàng, di tích

(Chinhphu.vn) – Gần đây, các bảo tàng đã chú trọng thay đổi về nội dung, không ngừng đa dạng hóa, đổi mới nhiều lĩnh vực hoạt động nhằm đáp ứng nhu cầu và đem đến những trải nghiệm...

Bài 2: Để bảo tàng thực sự ‘hữu xạ tự nhiên hương’

(Chinhphu.vn) – Nếu như trước đây, bảo tàng không nằm trong danh sách những nơi cần phải đến của khách du lịch khi đến Việt Nam, hay của chính những người dân Việt Nam, thì nay mọi thứ đang...

Bài 1: Vì sao bảo tàng đìu hiu vắng khách?

(Chinhphu.vn) – Bảo tàng, di tích là nơi chúng ta có thể biết được nhiều điều nhất, học được nhiều nhất trong thời gian ngắn nhất. Nhưng trên thực tế, trong khoảng thời gian dài, bảo tàng...

Bưu điện TPHCM đứng thứ 2/11 bưu điện đẹp nhất thế giới

(Chinhphu.vn) – Tạp chí kiến trúc Architectural Digest (Mỹ) vừa điểm tên 11 bưu điện có kiến trúc đẹp nhất thế giới. Trong đó, Bưu điện Thành phố Hồ Chí Minh đứng vị trí thứ 2 trong danh sách...

Tin cùng chuyên mục

Nhã

  “Từ những bức bé tí bằng bàn tay đến những tranh hàng thước vuông, rồi bộ đôi bộ ba gần hai thước vuông vẽ trong hơn hai năm vừa rồi, Nhã có vẻ đã nhìn ra chính mình, một cá thể tự...

Họa sĩ Trần Văn Cẩn – Một thời Hà Nội

Trần Văn Cẩn tìm cái thú thầm lặng trong hội hoạ như người đãi cát tìm vàng, mò trai dưới biển. Và ngọc trai của ông là màu sắc, là hiệu quả ánh sáng của hai màu đặt bên nhau. Một xe ngựa...

Bùi Trang Chước – Một bậc thầy của nghệ thuật tranh sơn khắc và đồ họa ứng dụng

Năm 2022, họa sĩ Bùi Trang Chước đã vinh dự được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật. Giải thưởng dành cho các mẫu thiết kế: Huân chương Sao vàng, Huân chương Hồ Chí Minh,...

Họa sĩ Hoàng Công Luận sự nghiệp sáng tác và đào tạo

Năm 1958, đặc khu Hồng Quảng (nay là tỉnh Quảng Ninh) mở đợt chỉnh đốn vùng than, được gọi là cải tiến quản lý xí nghiệp nhằm tăng nhanh sản lượng than đáp ứng nhu cầu trong nước và xuất...

Tháng ba của Trần Thị Trường và Lê Thiếu Ngân

Khi những ngày đông tháng giá đã lùi vào phía sau nhường những tia nắng chan hòa khắp phố phường Hà Nội thì 16 Ngô Quyền có lịch triển lãm của hai nữ tác giả mang tên “Tháng Ba”. Trần Thị...

Có thể bạn quan tâm

KẾT QUẢ PHIÊN ĐẤU GIÁ "HỌA SĨ VÀ NGHỆ THUẬT VIỆT NAM" TẠI NHÀ ĐẤU GIÁ AUGTTES

  Kết quả phiên đấu giá “Họa sĩ và Nghệ thuật Việt Nam” ngày 30 tháng 9 năm 2021 tại nhà đấu giá Aguttes (Neuilly-sur-Seine, Pháp) với 6 kỷ lục thế giới mới Cuộc đấu giá dành riêng...

Thông báo về việc tổ chức Đại hội cơ sở Chi hội Mỹ thuật Việt Nam

        HỘI MỸ THUẬT VIỆT NAM                                                                 CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM            Số: 315/19/BCH       ...

Một hay nhiều sự thật

Đây là câu chuyện không có gì mới, đã diễn ra ở khắp nơi từ khi có thị trường nghệ thuật. Mà thị trường nghệ thuật (hay đồ cổ nói chung) thực chất cũng có ở Việt Nam đến hai ngàn năm...

VÀNG SON

  Vị trí địa lý của nước ta nằm ở góc mép lục địa châu Á, phát triển theo chiều dài, hẹp chiều ngang. Với vị trí ấy cũng là nơi kết của những dòng sông. Vì sông nào mà không chảy từ...

Bìa Tạp chí Mỹ thuật số 333&334 tháng 9-10/2020

...