Tranh Tết những ngày độc lập

Cứ mỗi lần Tết đến, lại thấy những bức tranh có những màu sắc thô mộc, vui tươi, chân thật và biểu dương được cả một tinh thần dân tộc. Những tranh tết đó có từ lâu rồi, và cứ hàng năm về dịp tết lại ra nằm khắp chợ vùng quê. Nhà nào nó cũng len vào, vì giá rẻ lắm, vừa với túi tiền của mọi người, cho nên ai ai cũng yêu và sẵn sàng đón nó về để vui ba ngày tết.

Những nghệ sĩ vô danh từ xưa đã tạo ra tranh tết bằng những nét vẽ giản dị và in nó ra bằng những dụng cụ tầm thường: một bản in khắc bằng gỗ và ít màu phẩm xanh đỏ, vàng… những màu sắc đó đã thành những màu riêng của tranh tết Việt Nam.

Trần Đình Thọ – Ra đồng. Sơn mài. 1961. 58x88cm

Tính chất của những bức tranh tết này là dễ hiểu và vui mắt. Đầu đề phần lớn là những cảnh sinh hoạt hàng ngày của dân chúng hoặc tượng trưng những ý nguyện tha thiết yêu hoà bình, hạnh phúc của dân tộc Việt Nam.

Tết năm nay, nước Việt Nam đã độc lập, dân chúng Việt Nam được sống một cuộc đời mới, những tranh tết cũng vì thế mà phải đổi thay, và những đầu đề phải tiến sang một con đường mới.

Với ý nghĩa ấy, một phòng trưng bày những mẫu tranh tết mới, đã được Hội Văn hoá Cứu Quốc Việt Nam tổ chức. Công việc này đã được rất nhiều họa sĩ có tiếng trong nước hưởng ứng và gửi những mẫu tranh vẽ, tất cả đã được đem trưng bày tại phòng thông tin Trung ương tại phố Tràng Tiền, Hà Nội.
Mới vào phòng, ta đã thấy ngay một phong vị đặc biệt. Cũng những màu sắc của tranh tết cũ, cũng những vật liệu cũ, mà ngày nay các họa sĩ đã dùng để sáng tạo ra những bức tranh mới, với những đầu đề mới.

Nghệ thuật Việt Nam hiện nay cũng muốn phụng sự, muốn làm việc cho cái sống, nhất là cho cái sống còn của dân tộc, chứ không đứng trung lập đối với cuộc đời chỉ thờ phụng cái đẹp mà thôi. Những đầu đề các bức tranh đều là những đầu đề tranh đấu. Các tác giả đã bày tỏ trong những bức tranh tết này cả lòng căm giận của họ đối với Pháp thực dân, cả sự quyết tâm của mọi người sẵn sàng kháng địch. Họ không quên cái sức mạnh của sự đoàn kết và gắng giãi bày nó ra. Một điều nữa là bên cạnh những ý nhiệm tranh thủ độc lập, các họa sĩ đã chú ý đến sự kiến thiết quốc gia sản xuất và chống nạn mù chữ. Những tranh đó đều chan chứa một ý chí quật cường.

Trần Đình Thọ – Hoa quỳnh. Sơn dầu. 1994. 46x33cm

Họa sĩ Lương Xuân Nhị đã có sáng kiến lấy những tranh cũ, chỉ thay đổi chút ít để biến thành những bức tranh mới, vừa giữ được cái ngộ nghĩnh của thời cũ lại vừa biểu dương được những ý nghĩa hiện giờ.
Cụ Hồ Chủ tịch đã thay cho hình ông Phúc ngày trước (trong bộ Phúc Lộc Thọ) tay cầm hình nước Việt Nam có chồi mọc những mầm non xanh tốt, và các em nhỏ thì cầm lá quốc kỳ dâng hoa, xúm xít quyến luyến quanh Hồ Chủ tịch yêu kính của chúng ta.

Bức bác thợ cày sắp sửa ra đồng làm việc, nhưng cũng vác trên vai khẩu súng và sẵn sàng chờ đợi giặc Pháp xâm lăng. Một con lợn trước kia là hiện thân của cả một đức tính ăn no, ngủ kỹ, cũng đã được họa sĩ mang biến nó thành một con lợn thực dân khóc sướt mướt vì không được ăn no, ngủ kỹ nữa, bởi chậu cám thuộc địa đã bị chó Bính Tuất đặt lên trên một con dao đầu nhọn và sắc bén.

Hai người dân quân lực lưỡng, nam và nữ của họa sĩ Phạm Văn Đôn, hùng dũng cầm súng với những câu “cương quyết giành độc lập” và “quyết diệt thực dân đã thế chân những ông tiến tài tiến lộc ăn mặc lụng thụng mà ngày trước ta vẫn dán ở hai bên cánh cửa.

Họa sĩ Trương Bính căm giận quân thù, ao ước được uống máu và ăn gan chúng cho nên đã vẽ một người nông phu bên mâm rượu Tết toàn là tim gan và tiết của quân thù, dưới thêm hai câu lục bát:

Xuân này rượu máu quân thù
Tim gan đồ nhắm cho bù xuân xưa.

Ngoài những bức tranh tỏ tinh thần chống thực dân Pháp, còn những bức có ý nghĩa và kiến thiết. Bức của Nguyễn Thị Kim về Hồ Chủ tịch cầm bình tưới những bông hoa tự do, hạnh phúc, chiến đấu… Vẽ Hồ Chủ tịch chăm nom cho vườn Độc lập, có lẽ nữ tác giả nhớ đến cái ý nguyện của Hồ Chủ tịch, lúc dân tộc Việt Nam thành công hoàn toàn, là có một khoảng vườn để trồng rau chăng? Nhiều bức khác vẽ cuộc xây nền đắp móng cho nước Việt Nam mới và cổ động xung phong sản xuất cùng bình dân học vụ.
Có những đặc điểm ta thấy ở trên nhiều bức tranh là những câu lục bát. Những câu đó dễ có ảnh hưởng tốt cho công việc tuyên truyền, vì nó cũng để thâm nhập vào dân chúng.

Trần Đình Thọ 

(Báo Tiên Phong số 6 ngày 16/2/1946)
(*) Bài viết trích từ sách “Mỹ thuật một thời để nhớ”, Nhà xuất bản Mỹ thuật, 2007

Tin cùng chuyên mục

Hoa văn kể chuyện năm Rồng

Con rồng là một hình tượng có vị trí đặc biệt trong văn hóa, tín ngưỡng tâm linh của dân tộc Việt Nam. Hình tượng rồng Việt vì thế hiện diện đa dạng trong mọi mặt đời sống xã hội từ...

Sự ra đời của hình ảnh rồng – tiên trong mỹ thuật

Việt Nam là một đất nước có thể tự hào với truyền thống văn hóa đặc sắc. Trong những truyền thuyết của người Việt chuyện Lạc Long Quân và Âu Cơ, chuyện Cha Rồng Mẹ Tiên lý giải sự hình...

Gia đình và Bốn mùa

Trong nền văn học – nghệ thuật cổ điển của chúng ta xưa, các tác giả và người thưởng thức luôn có một quan điểm chung là: “Thi trung hữu họa, họa trung hữu thi” (trong thơ có họa, có...

Tranh cổ động một thời

Những họa sĩ tiền bối như Vũ Văn Thu, Nguyễn Hiếu, Nguyễn Hữu, Huỳnh Công Nhãn (Huỳnh Phương Đông), Nguyễn Thuận, Phan Thư, Linh Chi, Trịnh Kim Vinh, Văn Hoè, Đình Khang, Thang Trần Phềnh, Võ thành...

Đá nhân tạo Biên Hòa

  Năm 1933, ông Robert Balick, hiệu trưởng trường Mỹ nghệ Biên Hòa thành lập một tổ chức gọi là La Société coopérative artisanale des potiers et fondeurs de Bienhoa (Hợp tác xã Mỹ nghệ thủ công của...

Có thể bạn quan tâm

Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm tổ chức triển lãm kỷ niệm 70 chiến thắng Điện Biên Phủ

Triển lãm kỷ niệm 70 năm chiến thắng Điện Biên Phủ (7/5/1954-7/5/2024) do Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch, Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm tổ chức tại Nhà triển lãm 29 Hàng Bài, Hoàn Kiếm,...

Mây phiêu du – Nguyễn Quang Tuấn – Đặng Thanh diệp

...

Chiêm ngưỡng “Bảo vật quốc gia – Phác thảo mẫu Quốc huy Việt Nam”

(Chinhphu.vn) – Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước tổ chức khai mạc Trưng bày: “Bảo vật quốc gia – Phác thảo mẫu Quốc huy Việt Nam”. Kỷ niệm 78 năm...

ĐIỀU GÌ LÀM BÙNG NỔ THỊ TRƯỜNG TRANH ZAO WOU-KI

Tên tuổi cố họa sĩ Zao Wou-Ki (người Pháp gốc Hoa) trở nên nổi bật và có sức ảnh hưởng lớn trên thị trường tranh thập kỉ vừa qua. Năm 2018, bộ ba tranh hoành tráng Juin-Octobre 1985 (1985) (Tháng...

CHUYỆN VỀ ÔNG THIẾU BẢO

  Năm 1982, Bùi Xuân Phái lại vấp phải một “tai nạn” nghề nghiệp lần chót. Đó là vụ bản thảo tập thơ chép tay về Kinh Bắc của Hoàng Cầm. Khi đó, ông Thiếu Bảo (Trần Thiếu Bảo, giám...

HƯƠNG VỊ TẾT HÀ NỘI TRONG TRANH TRỊNH LỮ

  Họa sĩ Trịnh Lữ sinh năm 1947, là con thứ chín của họa sĩ Trịnh Hữu Ngọc (1912 -1997). Ông sang Mỹ năm 1987, cách đây hơn 30 năm; hiện, ông vẫn thường xuyên đi – về giữa Mỹ và Việt Nam....