MỘT THỜI TRANH TẾT

 

Có lẽ tranh dân gian Đông Hồ và Hàng Trống là hai loại tranh tết đầu tiên tôi được biết đến của dân ta. Ban đầu cũng nghe qua một số người nghiên cứu nghệ thuật nói thế. Rằng thời thịnh vượng của làng tranh, trước tết một tháng thuyền buôn về tấp nập đậu bến đò Hồ, đổi hàng lấy tranh đem đi các tỉnh khác. Còn  tranh vách thì quả thật chỉ thấy trong thơ Hoàng Cầm: “Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong. Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp”.

Năm 1955, sau hòa bình lập lại ở miền Bắc,  ngày tết tôi theo bố  từ Thái Nguyên về quê ăn tết với ông bà nội ở tổng Nành, huyện Từ Sơn ráp ranh với huyện Thuận Thành, Bắc Ninh. Quả tình tôi chưa thấy tranh Đông Hồ  trên vách nhà thôn quê. Lúc ấy tôi thấy vài nhà dán tranh Bờ Hồ lên tường. Tranh thủy mặc hoặc màu bột vẽ trên bìa phong cảnh hữu tình đồng quê quen thuộc, có tre có lúa có hồ nước in bóng và nền trời trong  xanh, những đàn cò bay thành hàng chớp nắng trên trời xanh xa mờ. Có lẽ đã có thú chơi tranh tết một thời nhưng đã qua lâu rồi. Tranh Đông Hồ sau này thấy sản xuất chỉ bán qua Xunhasaba xuất sang các nước trong khối xã hội chủ nghĩa. Tôi đã gặp những bức tranh xuất khẩu dày dặn màu chắc nịch lấp lánh ánh điệp thời ấy. Nó vẫn là những tranh in mộc bản như ngày nay, nhưng màu sắc thắm hơn tranh thời du lịch mở cửa sau này…

Những năm sáu mươi thế kỉ trước, Nhà xuất bản Văn hóa cũng từng làm tranh Đông Hồ nhưng rồi không thành. Đó là thứ tranh làng quê người dân dã làm, không phù hợp với cách quản lý sản xuất hành chính mới, nên xưởng cũng teo tóp. Nghệ nhân chuyển sang việc hành chính chẳng còn dính gì đến tranh.

PHAN DOÃN – Hà Nội

 

PHAN DOÃN – Huế

 

                      

PHAN DOÃN – Dệt

 

PHAN DOÃN – Múa nón
Bác Hồ với các dân tộc, tranh Huy Toàn, tranh Tết của NXB Dân tộc những năm 1980

Sau đấy là mấy chục năm tranh tết của hai nhà xuất bản Văn Hóa và Văn Hóa Dân tộc một thời tấp nập! Tranh xuất bản in thành bộ  cuốn thư, câu đối, ngũ quả. Xen kẽ có ít ảnh phong cảnh và tranh vẽ  trang trí tứ  bình xuân hạ thu đông, hoặc tranh truyện tứ bình của các họa sĩ Phan Doãn, Tạ Thúc Bình, Doãn Tuân, nội dung minh họa cho chính sách. Họa sĩ Hữu Đức, Phan Doãn, Anh Thường thì vẽ tranh đơn, thiếu nữ dân tộc, tỉ mỉ  theo lối trang trí. Cải tiến duy nhất và duy trì lâu nhất là cuốn thư có chân dung cụ Hồ, in trên giấy phấn nguyên tờ 79×109.Cuốn thư đưa về nông thôn chưa bao giờ ế!

Thời ấy tranh tết bán đắt như tôm tươi. Phát hành các tỉnh cứ giáp tết  một tháng nườm nượp về nhân hàng chuyển nhanh cho các quầy ở các hiệu sách Nhân dân huyện. Tưởng như thể loại tranh tết nghèo nàn trên sẽ còn mãi mãi. Vậy mà…chừng chục năm sau ngày thống nhất số lượng cuốn thư câu đối ngũ quả giảm dần dần rồi  dừng hẳn khi tranh hoa quả Thái Lan in đẹp nõn nà tràn sang như luồng gió mới, và những bộ lịch tờ phong cảnh hoa đẹp gái xinh được thị trường tiêu thụ đón nhận thay thế. Những tranh cuốn thư câu đối từ đấy biến mất hẳn trên thị thị trường. Lớp người sinh sau ngày thống nhất không còn biết đến  một thể loại tranh tết vang bóng một thời.

Bây giờ  tôi đi nhiều nơi, thấy các gia đình thôn quê không còn ai  nhớ đến ngày tết cần bức tranh treo trên tường vách nữa. Bây giờ một số nhà khá giả chơi  tranh đá quý. Tranh đá quý như một thứ thời thượng cho phòng khách. Lại thêm đá phong thủy đắt tiền kì, đá ngọc, thạch anh với đè dọi cầu kì.

   

 

   

 

   

 

   

                               Các trích đoạn trong bộ Tứ Bình Lục Vân Tiên của Phan Doãn, NXB Dân tộc in những năm 1980

Có một sự thay đổi vẻ như thụt lùi ở làng quê về tinh thần tết nhất. Người lớn không hối hả, trẻ con không mong chờ dù tết nghỉ học dài hay ngắn. Trẻ em thành phố, chúng có thể chơi “gêm” suốt cả ngày mà không cần tết! Còn nông thôn thì cái ăn cái mặc, cả đến áo rét giờ đây đầy đủ, không cần tết vẫn có. Còn người thành thị thì phòng khách lúc nào cũng tươm tất, tết chỉ sắm thêm cành đào. Bây giờ người chơi tranh không chờ tết. Đã có những người  biết chọn mua tác phẩm của họa sĩ, một giá trị văn hóa, có dung lượng nghệ thuật để thành thứ tài sản đặc biệt vừa chơi vừa cất giữ chứ treo trên tường nhà khang trang. Tranh không đơn thuần là tranh trang trí cho vui nhà mà là giá trị làm sang cho chủ nhà! Tranh tết một thời là thứ niên họa, hết năm bỏ đi mua bộ mới bây giờ không còn chỗ. Còn những miền đất xa nơi thị thành giờ  cũng không có thấy tờ tranh tết treo nữa.

Nhớ mong tết đã dần đi vào dĩ vãng cùng với nhưng tờ tranh tết không còn.

Ngoái lại quá khứ, tôi vẫn thèm cái không khí tết ngày xưa. Từ 23 tết đến hai tám tết là những ngày mọi việc bỏ sang bên, chỉ còn lo bó lá dong, lo mớ lạt giang, yến gạo nếp loại ngon đẻ gói bánh. Đụng thịt con lợn, sắm sanh chè rượu để lai rai  trong cả tháng giêng.

Thiên nhiên biến đổi hình thái, phố phường biến đổi xây dựng, miếng ăn biến đổi về chất, thú chơi cũng biến đổi theo sự phát triển kinh tế và tiến bộ khoa học kĩ thuật viễn thông. Xã hội sống chậm chỉ còn rớt lại ở vùng núi và một số tỉnh đồng bằng xa nơi đô hội. Còn tất cả hối hả với nhịp sống băng lên phía trước như con tàu tốc hành.

 Đỗ Đức

Tin cùng chuyên mục

Thị trường tranh Việt: Lực đã đủ mạnh

Những con số gõ búa hiện tại từ các phòng tranh chuyên nghiệp đến các phiên đấu giá uy tín không chỉ chứng minh giá trị tác phẩm, mà còn khẳng định tiềm lực của thị trường trong nước. Có...

Ba lần gọi họa sĩ Trần Hữu Chất

Năm 2007, khi viết cuốn “Từ điển họa sĩ Việt Nam”, tôi có mở một từ mục viết về họa sĩ Trần Hữu Chất. Đó cũng là một trong 171 từ mục tôi viết về 171 họa sĩ Việt Nam. Cuốn sách đã...

Những ký ức tháng năm

Khi tôi ra đời, ba tôi đã năm mươi tuổi. Ông vui mừng biết bao, sau bao năm ông mới có đứa con gái đầu lòng của chính mình. Ông coi tôi là viên ngọc quí và đặt tên con là Ngọc Huyền (Lấy cảm...

Một hay nhiều sự thật

Đây là câu chuyện không có gì mới, đã diễn ra ở khắp nơi từ khi có thị trường nghệ thuật. Mà thị trường nghệ thuật (hay đồ cổ nói chung) thực chất cũng có ở Việt Nam đến hai ngàn năm...

Thị trường và thẩm định

Cách đây độ mươi năm, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam đã có phòng giám định các tác phẩm nghệ thuật. Khai trương được hơn năm thì đóng cửa vì không có “đầu vào”. Tức là không có khách...

Tin cùng chuyên mục

Triển lãm “Sắc quê & Ký họa” của họa sĩ Quỳnh Thơm 

Triển lãm tranh “Sắc quê & Ký họa” của họa sĩ Quỳnh Thơm đã khai mạc vào lúc 17h00, ngày 27/5/2024 tại Nhà Triển lãm Mỹ thuật 16 Ngô Quyền, Hà Nội. Đến dự buổi khai mạc có nhà phê bình...

Triển lãm nghiên cứu điền dã Nam Định, Bắc Ninh – Hi vọng cho một thế hệ nghiên cứu trẻ

Nằm trong chuỗi hoạt động hướng tới kỷ niệm 100 năm thành lập trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam (1925 – 2025), triển lãm “Nghiên cứu Điền dã Nam Định, Bắc Ninh” là hoạt động của...

Màu sắc hòa quyện giữa hai nền văn hóa vùng cao

Hôm nay, tại trung tâm phồn hoa đất Hà Thành, triển lãm “Câu chuyện vùng cao” của hai họa sĩ Hướng Tâm Đường và Trần Nguyên Thế đã mang đến cho công chúng thủ đô được sống trong...

Phát huy giá trị di sản tại Biệt thự Pháp cổ 49 Trần Hưng Đạo    

Tiếp nối chuỗi hoạt động nhân kỷ niệm 70 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ, Ký kết Hiệp định Geneva và Tiếp quản Thủ đô (1954 – 2024), chiều 10/5, Ban vận động Mỹ thuật và Ngoại giao văn...

Khát vọng người Đất tổ Hùng Vương trong hội hoạ, điêu khắc

Chiều 6/5, tại Nhà triển lãm Mỹ thuật 16 Ngô Quyền (Hà Nội) đã diễn ra khai mạc triển lãm với chủ đề  “Khát” của họa sỹ Nguyễn Thành Việt và nhà điêu khắc Triệu Tiến Công – hai...

Có thể bạn quan tâm

Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm tổ chức triển lãm kỷ niệm 70 chiến thắng Điện Biên Phủ

Triển lãm kỷ niệm 70 năm chiến thắng Điện Biên Phủ (7/5/1954-7/5/2024) do Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch, Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm tổ chức tại Nhà triển lãm 29 Hàng Bài, Hoàn Kiếm,...

NHỚ VỀ BỐ MAI VĂN HIẾN

  Nói đến nền hội họa cách mạng Việt Nam không thể không nhắc đến người cha thân yêu của tôi – họa sĩ Mai Văn Hiến. Sự nghiệp của ông đã được nhiều người viết và giới thiệu. Trong...

Phát huy giá trị di sản qua hội họa

(Chinhphu.vn) – Ngày 16/5, Hội Di sản Văn hoá Việt Nam phối hợp với Công ty TNHH Đầu tư và phát triển Trịnh Gia tổ chức cuộc thi vẽ tranh với chủ đề “Di sản văn hoá Việt Nam qua hội họa”....

10 tranh đắt nhất thế giới trong năm 2023

Tranh người tình của Picasso giá 139,4 triệu USD, “Quý cô cầm quạt” của Gustav Klimt đạt hơn 108 triệu USD, là những tác phẩm đắt nhất năm nay. Theo thống kê từ trang web nghệ thuật Artsy,...

Triển lãm mỹ thuật “Giao mùa”

...

Du khách quốc tế thích thú với work shop tranh in lưới và in khắc cao su tại Văn Miếu – Quốc tử giám 

Work Shop tranh in lưới và in khắc cao su chào xuân Giáp Thìn 2024 đã thu hút được sự tham gia của du khách khi đến tham quan Văn Miếu – Quốc Tử Giám trong đó có nhiều du khách quốc tế.   Tham gia...