Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh tri ân các họa sĩ lão thành

 

 

Trong bộn bề công việc của một bảo tàng mỹ thuật duy nhất ở phía Nam, Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh (Bảo tàng) đã không quên công lao đóng góp của các họa sỹ kháng chiến cho cuộc đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước và cho nền mỹ thuật Việt Nam. Phát huy truyền thống uống nước nhớ nguồn, từ năm 2014, mỗi năm Bảo tàng đã tổ chức trưng bày chuyên đề của một họa sỹ vào dịp những ngày tháng Tư lịch sử. Đến nay, Bảo tàng đã tổ chức thành công năm đợt trưng bày của các họa sỹ Huỳnh Phương Đông (2014), Lê Lam (2015), Hoàng Trầm (2016), Trần Nguyên Đán (2017) và Phạm Thanh Tâm (2018).

Từ năm 1995, hàng năm cứ vào dịp tháng tư, Bảo tàng đã luôn phối hợp với Ban liên lạc Phòng Hội họa giải phóng tổ chức các ngày họp mặt truyền thống của các họa sỹ kháng chiến. Hoạt động này không chỉ là là dịp để các nghệ sỹ kháng chiến được gặp nhau, ôn lại những kỷ niệm một thời khó khăn gian khổ nhưng thật đáng tự hào mà còn có ý nghĩa giáo dục thế hệ trẻ của Bảo tàng về những giá trị của văn hóa Việt Nam. Là một đơn vị sự nghiệp có thu, còn nhiều khó khăn về kinh phí hoạt động, nhưng tháng 4/2013, sau khi hoàn thành kế hoạch chỉnh lý hệ thống trưng bày của thường xuyên, Ban giám đốc Bảo tàng đã đưa ra quyết định về tổ chức trưng bày cho các họa sỹ có công với mỹ thuật Việt Nam. Đây được coi như hoạt động thường niên vào dịp tháng tư để tri ân các nghệ sỹ. Bảo tàng chủ động hoàn toàn về kinh phí trưng bày, vận chuyển tác phẩm và chi phí đi lại, lưu trú đối với các họa sỹ Hà Nội. Bảo tàng đã thống nhất chủ trương ưu tiên tổ chức cho các họa sỹ còn sống và cao tuổi trước.

Hoạt động tri ân đầu tiên đã dành cho họa sỹ Huỳnh Phương Đông – một người cả cuộc đời đã sống và cống hiến cho sự nghiệp cách mạng và vì nghệ thuật. Trưng bày “Họa sỹ Huỳnh Phương Đông – một đời vì nghệ thuật” giới thiệu 60 tác phẩm hội họa, điêu khắc và hơn 100 bức ký họa chân dung được khai mạc ngày 19/4/2014 và kết thúc vào 19/5/2014. Trưng bày càng có ý nghĩa hơn vì được khai mạc vào đúng dịp kỷ niệm ngày sinh của ông (22/04/1925).

Khai mạc Triển lãm chuyên đề “Họa sĩ Huỳnh Phương Đông – Một đời vì nghệ thuật” tại Bảo tàng Mỹ thuật Tp. Hồ Chí Minh năm 2014.

 

HUỲNH PHƯƠNG ĐÔNG – Tình đồng chí. 1981. Sơn dầu

Là một trong những họa sỹ sớm giác ngộ cách mạng, tham gia kháng chiến chống Pháp từ tháng 8 năm 1945 đến 1953 ở chiến khu D, Rừng Sác, Sóc Trăng, Sài Gòn – Chợ Lớn và năm 1963 là người đầu tiên vượt dãy Trường Sơn trở về quê hương miền Nam. Ông đã đi khắp Nam bộ trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cho đến ngày thống nhất đất nước. Họa sỹ Huỳnh Phương Đông luôn kể lại những gì đã vẽ trong ký họa cũng như những khó khăn đã trải qua bằng giọng nói dí dỏm. Là con người lúc nào cũng lạc quan yêu đời, yêu người và yêu quê hương trân trọng giá trị của hòa bình như ông đã nói: “Có sống qua chiến tranh mới thấy hết giá trị của những ngày hòa bình. Bây giờ được sống, được ngắm nhìn và được vẽ những cảnh đẹp của quê hương, con người là sung sướng lắm rồi, dù còn nhiều khó khăn, bất cập”. Vậy nên lúc nào, ở đâu ông cũng vẽ, thậm chí ở tuổi 90, trên giường bệnh, ông vẫn cười và bảo: “Còn nhiều thứ phải vẽ lắm, còn sống là còn vẽ”. Ông đã luôn tích cực tham gia các trại sáng tác, các hoạt động mỹ thuật của TP. Hồ Chí Minh.

Họa sỹ Huỳnh Phương Đông cũng là một trong những người đã có nhiều đóng góp cho sự hình thành và phát triển Bảo tàng. Trong sưu tập của Bảo tàng có 112 bức ký họa thời kỳ kháng chiến, trong đó có 8 ký họa Ông đã tặng cho Bảo tàng năm 2002. Bảo tàng cũng đã sưu tầm 7 tác phẩm của ông gồm: Quốc Tử giám (1957, Màu nước), Nông thôn xã Xuân Huy, Phú Thọ (1958, Bột màu), Trên đê sông Thao Phú Thọ (1958, bột màu), Nông thôn miền Bắc (1958, bột màu), Chiến khu rừng Sác (1990, lụa), Phong cảnh (1993, lụa), Mặt trận cầu chữ Y (2001, sơn dầu).

Vì vậy, khi chủ trương hoạt động tri ân của Bảo tàng được đưa ra thì người đầu tiên được đề xuất là họa sỹ Huỳnh Phương Đông. Ông vừa là người có thời gian cống hiến trong hai kỳ kháng chiến và họa sỹ lớn tuổi nhất của Nam Bộ còn sống. Ông cùng với người bạn đời tuyệt vời là bác sỹ Lê Thị Thu đã đồng ý khi Ban giám đốc Bảo tàng xin ý kiến. Bác sỹ Lê Thị Thu còn nói: “Liệu có làm được không, thím thấy khó lắm đó”. Khi thấy Bảo tàng quyết tâm và tin rằng sẽ làm được thì ông và bà đã hết sức cố gắng hỗ trợ, dù tuổi cao sức yếu.

Công việc bắt đầu từ việc lập Đề cương trưng bày chuyên đề. Sau khi thông qua ý kiến của họa sỹ, công việc được tiến hành ngay từ tháng 7 năm 2013. Để chọn được ngần ấy tác phẩm và ký họa trong kho của gia đình không đơn giản chút nào, vì ông có gần 20.000 ký họa và mấy trăm tác phẩm bằng nhiều chất liệu. Chủ trương của Bảo tàng là trưng bày để giới thiệu với công chúng và họa sỹ được vui, được thấy thế hệ trẻ không quên ơn những người đi trước. Đích thân Giám đốc và Phó giám đốc chuyên môn của Bảo tàng đã cùng ông chọn ra các ký họa và tác phẩm của ông, hình ảnh tư liệu, tác phẩm của vợ và các con cùng những kỷ vật kháng chiến cho trưng bày.

Công việc tiếp theo là làm vệ sinh tranh, đo đạc, ghi chép thông tin tác phẩm đã được một nhóm các cán bộ trẻ có chuyên môn mỹ thuật và bảo tàng hàng ngày làm việc tại nhà họa sỹ. Ngoài việc lấy số liệu thông tin tác phẩm, các cán bộ chuyên môn còn đưa ra phương án làm khung cho từng tranh và ký họa. Một công việc quan trọng nữa được tiến hành song song là lấy hình ảnh, thông tin về cuộc đời hoạt động, những ghi chép, các bài báo, tạp chí đã viết về họa sỹ Huỳnh Phương Đông để phục vụ cho trưng bày theo giải pháp mới. Tháng 3/2014 tranh và ký họa được chuyển về Bảo tàng để làm bo ký họa và vô khung. Tất cả các khâu còn lại cũng được chuẩn bị khẩn trương từ thiết kế thư mời, lời giới thiệu và thiết kế trưng bày cũng đã được chuẩn bị trước mấy tháng đều phải hoàn tất một tuần trước ngày khai mạc. Một buổi lễ khai mạc long trọng đã diễn ra trong niềm hạnh phúc của họa sỹ cùng gia đình cũng như tất cả cán bộ, nhân viên Bảo tàng và khách tham dự. Buổi họp báo sôi nổi với sự tham dự của đại diện hơn 20 báo, đài truyền hình, phát thanh và sau đó hàng loạt các báo đã đăng bài giới thiệu về triển lãm. Sự đồng tình và chia sẻ của các nhà báo, các nghệ sỹ, đặc biệt của gia đình họa sỹ Huỳnh Phương Đông đã làm các cán bộ nhân viên Bảo tàng thấy vui và tin vào việc làm có ý nghĩa này. Các cán bộ trẻ đã thổ lộ: “Được làm việc trực tiếp với ông, bà giúp chúng tôi hiểu hơn những đóng góp, hy sinh và chúng tôi càng yêu kính ông bà hơn, thấy vui khi được tham gia công việc này”.

Đây cũng là quy trình được Bảo tàng thực hiện với các trưng bày chuyên đề của các năm tiếp theo. Mỗi khi kết thúc trưng bày của một họa sỹ, Bảo tàng đã nhanh chóng lên kế hoạch và chuẩn bị cho trưng bày năm sau. Nhưng trưng bày năm 2015 và năm 2017, khó khăn còn nhiều hơn vì hai họa sỹ đều sinh sống tại Hà Nội. Việc đi lại tốn thời gian hơn, kinh phí cũng nhiều hơn nhưng mọi quy trình đều được thực hiện với kinh nghiệm nhiều hơn. Công việc lựa chọn tác phẩm dần dần được giao cho các cán bộ chuyên môn của Bảo tàng với sự giúp đỡ của gia đình các nghệ sỹ. Để đỡ kinh phí đi lại giữa Hà Nội và TP.HCM cán bộ Bảo tàng kết hợp việc chuẩn bị triển lãm với các chuyến công tác tại Hà Nội. Việc đóng gói, chuyên chở tác phẩm vào TP.HCM cũng được thuê các công ty chuyên vận chuyển tác phẩm mỹ thuật với sự giám sát của gia đình họa sỹ. Các tác phẩm phải được chuyển vô sớm để kịp vào bo và khung.

Khai mạc Triển lãm chuyên đề “Họa sĩ Lê Lam – Một tấm lòng vì miền Nam” tại Bảo tàng Mỹ thuật Tp. Hồ Chí Minh năm 2015.

 

LÊ LAM – Học tập. 1961. In đá

Trưng bày chuyên đề: “Họa sĩ Lê Lam – một tấm lòng vì miền Nam” đúng dịp kỷ niệm 40 ngày thống nhất đất nước đã được khai mạc 24/4/2015 và kéo dài một tháng. Trưng bày đã giới thiệu đến công chúng Thành phố và khách tham quan Bảo tàng 94 ký họa, 35 tranh bằng nhiều chất liệu từ sưu tập của gia đình họa sỹ Lê Lam và các kỷ vật như Cuốn sổ nhật ký trong kháng chiến, áo bà ba, khăn dù, hộp pha màu, cọ vẽ… Để trưng bày được phong phú và có ý nghĩa hơn, Bảo tàng còn liên hệ để mượn bốn tác phẩm của họa sỹ Lê Lam từ Bảo tàng tỉnh Long An và sáu tác phẩm từ Bảo tàng tỉnh Bến Tre dù trong sưu tập của Bảo tàng có hơn 100 ký họa kháng chiến của họa sỹ Lê Lam. Những hình ảnh tư liệu về họa sỹ và gia đình, bốn tranh, tượng của hai cô con gái càng làm cho người xem cảm động và khâm phục những hy sinh, cống hiến của họa sỹ Lê Lam trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Chứng kiến những giọt nước mắt hạnh phúc của họa sỹ Lê Lam khi ông nói lời cảm ơn Bảo tàng, ai cũng xúc động. Ông nhắc lại những kỷ niệm của hơn tám năm sống và sáng tác ở chiến trường Nam bộ, nhớ những bạn bè đã hy sinh, những người đã mất sau chiến tranh…Bộ ký họa kháng chiến với những nét vẽ xuất thần, rung động về thiên nhiên, Nam Bộ, những bà má miền Nam, anh bộ đôi, thanh niên xung phong, bộ cách mạng ở địa phương, các em thiếu nhi… và không khí nóng bỏng của chiến trường vẫn đậm dấu ấn trong các tác phẩm được vẽ sau chiến tranh là minh chứng của tinh thần yêu nước, niềm say mê nghệ thuật của họa sỹ Lê Lam. Theo nguồn tin từ gia đình, sau triển lãm tinh thần và sức khỏe của họa sỹ Lê Lam đã tốt hơn rất nhiều so với trước đó.

 

Khai mạc Triển lãm chuyên đề “Hội họa Hoàng Trầm” tại Bảo tàng Mỹ thuật Tp. Hồ Chí Minh năm 2016.

 

HOÀNG TRẦM – Lính kể chuyện. 1990. Sơn dầu. 100x130cm

Năm 2016, theo kế hoạch Bảo tàng trưng bày của họa sỹ Huỳnh Văn Thuận, một trong những danh họa đã đóng góp rất nhiều cho nền mỹ thuật Việt Nam. Rất tiếc, họa sỹ đã từ chối vì sức khỏe, nên trưng bày của họa sỹ, Nhà giáo Nhân dân Hoàng Trầm phải sớm hơn một năm. Ông là một họa sỹ luôn được mọi người trân trọng ở tài và đức. Nhiều năm họa sỹ Hoàng Trầm là thành viên tư vấn cho hoạt động và công tác sưu tầm của Bảo tàng. Một số tác phẩm của ông cũng đã được Bảo tàng sưu tập như Lũ, Lính kể chuyện. Dù bắt đầu chuẩn bị muộn hơn so với hai lần trước đó nhưng một trưng bày chất lượng đã hoàn tất đúng thời hạn khai mạc ngày 29/4/2016 và kết thúc ngày 31/5/2016. Trưng bày Hội họa Hoàng Trầm với 139 tác phẩm, ký họa gồm nhiều chất liệu, từ các ký họa nghiên cứu bằng chì, than, màu nước, đến tranh khắc gỗ, sơn dầu, sơn mài… đã giới thiệu con đường hoạt động nghệ thuật của họa sỹ Hoàng Trầm, một Nhà giáo tận tâm, từ những ngày rời Sài Gòn đi kháng chiến, những năm tháng dạy học tại các trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, Đại học Mỹ thuật TP. HCM và vẫn tiếp tục vẽ khi ở tuổi 88. Ngoài những ký họa, tác phẩm trong sưu tập của gia đình họa sỹ, trưng bày còn giới thiệu một số tác phẩm của ông đang được lưu giữ tại Bảo tàng Lực lượng vũ trang miền Đông Nam Bộ, Bảo tàng tỉnh Đồng Tháp và phòng tranh Bến Thành. Bức phác thảo bài tốt nghiệp của ông là một trong những hiện vật thu hút sự chú ý của hầu hết người tham dự khai mạc và khách tham quan bởi chất lượng và ý nghĩa lịch sử – bước khởi đầu của một họa sỹ tài năng.

Chuyên đề “Hội họa Trần Nguyên Đán” đã khai mạc ngày 12/5/2017 và kết thúc ngày 12/6/2017. Trưng bày 80 tác phẩm sáng tác trong vòng 40 năm của họa sỹ Trần Nguyên Đán được chia thành các chủ đề Ai về Thủ đô, Nghệ thuật bốn phương, Múa khèn, Hội An, Huế, Hải phòng – thành phố hoa phượng đỏ. Đến với trưng bày chuyên đề tranh khắc gỗ Trần Nguyên Đán, công chúng đã được tận mắt chứng kiến những tác phẩm độc đáo của một người đã cống hiến trọn tài năng nghệ thuật của mình cho loại tranh khắc gỗ Việt Nam trong gần 50 năm qua. Với khả năng tạo hình và nét tinh tế, bố cục theo lối đồng hiện, kỹ thuật in tách màu khéo léo vừa truyền thống vừa hiện đại, bút pháp khi hồn nhiên, lúc sâu lắng đã giúp ông thể hiện sinh động các đề tài danh lam thắng cảnh Việt Nam, đề tài lịch sử, các phong tục, tập quán, các lễ hội, sinh hoạt thường ngày… Trong lễ khai mạc, họa sỹ đã chia sẻ cảm xúc bất ngờ khi được Bảo tàng mời và tổ chức triển lãm cho ông. Thật vui và xúc động, cuối bài phát biểu ông đã tuyên bố tặng toàn bộ 80 tranh cho Bảo tàng sau triển lãm thay lời cảm ơn và hy vọng Bảo tàng sẽ giới thiệu nhiều hơn với công chúng về một loại hình mỹ thuật dân tộc. Số tranh lần này sẽ bổ sung cho bộ sưu tập tranh Trần Nguyên Đán của Bảo tàng đã mua và được ông tặng trước đó.

Khai mạc Triển lãm chuyên đề “Hội họa Trần Nguyên Đán” tại Bảo tàng Mỹ thuật Tp. Hồ Chí Minh năm 2017.

 

TRẦN NGUYÊN ĐÁN – Hồ Gươm, dấu ấn Hà Nội. 1989

Họa sỹ Phạm Thanh Tâm – Kháng chiến và hội họa của trưng bày của năm nay đã được khai mạc ngày 24/4/2018. Với 15 tác phẩm, 68 ký họa cùng các kỷ vật của đại tá, họa sỹ Phạm Thanh Tâm chưa phải là tất cả những gì người nghệ sỹ-chiến sỹ đã ghi chép, sáng tác chiến dịch Điện Biên Phủ đến chiến dịch Hồ Chí Minh và sau khi đất nước được thống nhất. Tranh và ký họa của ông không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn có giá trị lịch sử, nhân văn. Chặng đường người nghệ sỹ đã đi có thể đọc được qua tên các tác phẩm Xuân trong hầm pháo Điện Biên, Cảnh nhà sàn Điện Biên Phủ, Đường lên Điện Biên năm xưa, Ngày xưa Quảng Trị, Sâu thẳm rừng Truờng Sơn, Cửa ngõ Sài Gòn… Vừa qua cơn tai biến, chân vẫn còn run, tay chống gậy, vậy mà tại khai mạc triển lãm, Ông như thay đổi hoàn toàn, xúc động, như khỏe hẳn ra và đi đứng nhanh nhẹn, nói cười với mọi người. Niềm vui của người nghệ sỹ 85 tuổi như lan sang tất cả khách dự lễ. Ông say sưa kể lại bao kỷ niệm của mình với đồng đội, khi ghi chép ký họa ngoài chiến trường và tâm huyết cả đời với nghệ thuật.

Ngoài hoạt động tri ân các họa sỹ lão thành, Bảo tàng cũng đã luôn cố gắng tạo điều kiện để các trường, khoa mỹ thuật tổ chức giới thiệu tác phẩm của giáo viên, sinh viên trường Đại học Mỹ thuật Tp. HCM và Đại học Tôn Đức Thắng trong các dịp lễ, sự kiện, trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Tp. Hồ Chí Minh nhân dịp Ngày Nhà giáo Việt Nam hàng năm. Đặc biệt với sự năng động và chuyên nghiệp của Khoa Mỹ thuật Đại học Văn Lang, nhiều triển lãm của sinh viên mỹ thuật đã được tổ chức trưng bày tại Bảo tàng rất thành công. Ngoài những đợt triển lãm theo kế hoạch của hai bên, mỗi khi khu triển lãm trống, Bảo tàng chỉ cần thông báo trước vài tuần là triển lãm có thể được khai mạc kịp thời. Bảo tàng không chỉ chia sẻ khó khăn về kinh phí với hoạt động này của các trường, mà quan trọng hơn là cổ vũ, động viên các giáo viên, sinh viên mỹ thuật để họ tự tin hơn, yêu nghề hơn và đóng góp cho sự phát triển của mỹ thuật Việt Nam.

Khai mạc Triển lãm chuyên đề “Họa sĩ Phạm Thanh Tâm – Kháng chiến và hội họa” tại Bảo tàng Mỹ thuật Tp. Hồ Chí Minh năm 2018.

 

PHẠM THANH TÂM – Xuân trong hầm pháo Điện Biên Phủ. Sơn dầu

Bảo tàng là nơi lưu giữ và phát huy những giá trị của di sản văn hóa nghệ thuật  dân tộc. Nhưng các hoạt động của Bảo tàng không chỉ nhằm nâng cao chất lượng dịch vụ của một bảo tàng chuyên ngành mỹ thuật, ổn định đời sống cho cán bộ nhân viên của mình, mà còn là sự chia sẻ, động viên các nghệ sỹ có nhiều đóng góp cho nền mỹ thuật, gắn kết với các nghệ sỹ đang hoạt động và tạo điều kiện cho thế hệ nghệ sỹ tương lai. Trong những năm qua, dù còn nhiều khó khăn, song Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM đã luôn cố gắng cân đối ngân sách để thực hiện chủ trương đúng đắn của mình và nhận được sự động viên, khuyến khích của các cấp lãnh đạo, văn nghệ sỹ và công chúng. Niềm vui của các họa sỹ khi được Bảo tàng tổ chức triển lãm cũng là niềm vui của tập thể cán bộ viên chức Bảo tàng để tiếp tục hoạt động theo truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc.

Mã Thanh Cao